آخوند ملا آقا دربندی (فاضل دربندی)

فقیه، اصولی، رجالی، محدّث، متکلّم و واعظِ سده‌ی سیزدهمِ هجری (درگذشته‌ی ۱۲۸۶ ق / ۱۲۴۸ ش / ۱۸۶۹ م)

---

شناسنامه

نامِ کامل:	آخوند ملا آقا دربندی
شهرت:	فاضل دربندی
مذهب:	شیعه‌ی امامیه
دانش‌ها:	فقیه، اصولی، رجالی، محدّث، متکلّم و واعظ
اساتید:	شیخ علی کاشف‌الغطاء (فقه، نجف)؛ شریف‌العلمای مازندرانی (اصول، کربلا)
حوزه‌ی تحصیل و فعالیت:	نجفِ اشرف و کربلای معلّی (عراق)؛ تهران (ایران)
دوران:	سده‌ی سیزدهمِ هجری قمری / سده‌ی نوزدهمِ میلادی
وفات:	۱۲۴۸ ش / ۱۲۸۶ ق / ۱۸۶۹ م — تهران
مدفن:	کربلا، صحنِ امام حسین (ع)
بازماندگان:	یک دختر
اثرِ نامدار:	أسرار الشهادة (اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات)

---

دیباچه

آخوند ملا آقا دربندی، نامورِ به فاضل دربندی، از فقیهان و اصولیان و محدّثانِ بزرگِ سده‌ی سیزدهمِ هجری است؛ عالمی پرتکاپو و کثیرالتألیف که در حوزه‌های نجف و کربلا بالید، در دانش‌های گوناگون سرآمد گشت، و دلش از مهرِ اهل‌بیت — به‌ویژه سالارِ شهیدان امام حسین (ع) — سرشار بود. نامِ او با کتابِ پرآوازه‌اش اسرار الشهادة در تاریخِ مقتل‌نگاریِ شیعه ماندگار شده است.

تحصیلات و اساتید

فاضل دربندی تحصیلاتِ خویش را در دو حوزه‌ی بزرگِ نجفِ اشرف و کربلای معلّی به کمال رساند. در نجف از دروسِ فقهیِ آیت‌الله شیخ علی کاشف‌الغطاء بهره برد و در کربلا اصولِ فقه را در محضرِ شریف‌العلمای مازندرانی آموخت، تا آنجا که به حدِّ اجتهاد و استنباط رسید.

ویژگی‌های علمی و اخلاقی

او را شوری سیری‌ناپذیر در بحث و جدل بود؛ چندان که گاه استادش شریف‌العلماء از فزونیِ اشکال‌هایی که در میانه‌ی درس مطرح می‌کرد به ستوه می‌آمد و او را چندی از مجلسِ درسِ خویش بیرون می‌نهاد. کلاس‌های درسِ او در کربلای معلّی از طلابِ فاضل آکنده بود که برای بهره‌گیری به محضرش می‌شتافتند؛ هرچند تندخویی و گاه کج‌خلقیِ او مایه‌ی برهم‌خوردنِ درس می‌شد.

وى با چیرگی‌ای که بر دانش‌های گوناگون داشت و به یاریِ حافظه‌ای نیرومند، در هر بحث حریفی پرتوان و کم‌مانند به‌شمار می‌رفت. در اخلاص و دلبستگی به اهل‌بیتِ پیامبر اسلام (ص)، و به‌ویژه امام حسین (ع)، آوازه‌ای بلند داشت و درباره‌ی عشقِ او به آن حضرت داستان‌های بسیار نقل کرده‌اند.

مبارزه با بابیه

فاضل دربندی در رویارویی با بابی‌ها سرسخت و استوار بود. چون آنان در کربلا سر برآوردند، به‌سختی به نبرد با ایشان برخاست؛ تا آنجا که آنان به قصدِ جان، به خانه‌اش یورش بردند و در آن واقعه زخمی بر چهره‌اش نشست که نشانِ آن تا پایانِ عمر بر جای ماند.

بازگشت به ایران و دیدار با ناصرالدین شاه

پس از بازگشت به ایران و ورود به تهران، مهر و توجهِ مردم را بسیار برانگیخت، چندان که ناصرالدین شاه قاجار نیز به دیدارش رفت. اما فاضل دربندی که در امر به معروف و نهی از منکر اصرار و بی‌باکیِ ویژه‌ای داشت، شاه را به‌سببِ شاربِ بلندش سرزنش کرد؛ و شاه نیز همان‌جا در مجلس فرمان داد تا شاربش را کوتاه کنند.

---

آثار و تألیفات

از او آثار و تألیفاتِ پرشماری به یادگار مانده است، که برخی از آن‌ها بدین قرار است:

۱. أسرار الشهادة (= اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات).¹ این کتاب به نامِ ناصرالدین شاه قاجار به فارسی ترجمه شده و «سعادات ناصریه و اقوات روحانیه» (سعادتِ ناصری) نام گرفته است.²

۲. جواهر الایقان و سرمایه‌ی ایمان.³

۳. الجوهرة فی الاسطرلاب.⁴

۴. خزائن الأحکام (= الخزائن الحائریة فی شرح الدرة الغرویة).⁵

۵. خزائن الاصول.⁶

۶. قوامیس القواعد فی الرجال (= طبقات الرواة).⁷

۷. العناوین (= عناوین المسائل = عناوین الاصول = مختصر خزائن الاصول).⁸

۸. الرسالة العملیة فی التقلید و الطهارة و الصلاة.⁹

۹. المسائل التمرینیة فی الفقه.¹⁰

۱۰. الرسالة فی الدرایة.¹¹

— رسالة فی علم الاکسیر.

۱۱. رسائل.¹²

۱۳. حجیة الاصول المثبتة بأقسامها.¹³

---

وفات و مدفن

فاضل دربندی سال‌های پایانیِ عمر را در تهران سکونت گزید و در سالِ ۱۲۸۶ ق (۱۲۴۸ ش / ۱۸۶۹ م) در همان شهر دیده از جهان فروبست. پیکرِ او را پس از شش ماه به کربلا بردند و در صحنِ امام حسین (ع)، در مقبره‌ای در جوارِ شماری از علمای شیعه، به خاک سپردند. از او تنها یک دختر بر جای ماند.¹⁴

میراث و بازتاب

به‌پاسِ بزرگداشتِ خدماتِ علمی و پژوهشیِ ملا آقا دربندی، یادنامه‌ای درباره‌ی او با عنوانِ ملا آقا دربندی و مقتل‌نگاری؛ نگاه‌ها، نوآوری‌ها و استنادها به قلمِ استاد رسول جعفریان نگاشته شده و در سالِ ۱۳۹۸ ش (۱۴۴۱ ق / ۲۰۱۹ م) از سوی نشرِ مورّخ به چاپ رسیده است.

---

پاورقی‌ها و منابع

Footnotes

1. درباره‌ی شروح و حواشیِ این نسخه نگاه کنید به: فهرستواره‌ی دستنوشت‌های ایران (دنا)، ج۳، ص۴۰۷؛ الذریعة، ج۲، ص۲۷۹. ↩

2. الذریعة، ج۱۲، ص۱۷۹؛ دنا، ج۶، ص۱۱۸. ↩

3. الذریعة، ج۵، ص۲۶۴؛ دنا، ج۳، ص۱۰۷۱. ↩

4. الذریعة، ج۵، ص۲۹۱. ↩

5. الذریعة، ج۷، ص۱۵۲؛ دنا، ج۴، ص۸۵۷. ↩

6. الذریعة، ج۷، ص۱۵۲؛ دنا، ج۴، ص۸۵۸. ↩

7. الذریعة، ج۱۰، ص۹۷؛ ج۱۵، ص۱۴۸؛ ج۱۷، ص۱۹۹؛ دنا، ج۸، ص۳۲۴. ↩

8. الذریعة، ج۱۵، ص۳۵۱؛ دنا، ج۷، ص۶۳۸. ↩

9. الذریعة، ج۱۱، ص۲۱۳. ↩

10. الذریعة، ج۲۰، ص۳۴۱؛ الکرام البررة، ج۱، ص۱۵۳. ↩

11. دنا، ج۴، ص۱۱۱۲. ↩

12. دنا، ج۵، ص۷۰۷. ↩

13. الذریعة، ج۶، ص۲۷۱. ↩

14. الکنی و الالقاب، ج۲، ص۲۲۸–۲۲۹؛ الکرام البررة، ج۱، ص۱۵۲–۱۵۳؛ اعیان الشیعة، ج۲، ص۸۷–۸۸؛ تکملة امل الآمل، ج۲، ص۱۹۳؛ معجم المؤلفین، ج۲، ص۳۰۴ و ۳۰۹؛ علمای مجاهد، ص۱۶–۱۷. ↩