مجموعه حاضر اثری پژوهشی و ارزشمند است که دربرگیرنده پنج مقاله علمی میباشد. این مقالات با نگاهی عمیق و تحلیلی به تحولات مهم قفقاز در فاصله میان دو مقطع سرنوشتساز از یکسو فروپاشی امپراتوری تزاری روسیه در سال 1917 و از سوی دیگر استقرار مجدد سلطه روسها بر منطقه در اوایل دهه 1920 میپردازد. این بازه زمانی کوتاه اما پرآشوب، دورانی است که جمهوریهای نوپا و تازهتأسیس قفقاز برای نخستینبار طعم استقلال سیاسی را چشیدند و تلاش نمودند هویت ملی و سیاسی خود را حفظ کنند و از همین رو مطالعه این دوران همواره برای تاریخنگاران و پژوهشگران از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است. در این کتاب هر مقاله به شکلی دقیق و بر اساس اسناد معتبر به گوشهای از تاریخ و شرایط این منطقه پرداخته است. نخستین مقاله به احمد آقا اوغلو، روشنفکر برجسته آذربایجانی، اختصاص دارد که در سالهای 1888 تا 1894 در فرانسه به تحصیل و فعالیت فکری پرداخت و بنیانهای اندیشه آزادیخواهانه و نوگرایی را پی ریخت. او بعدها نقش مهمی در شکلگیری جریانهای سیاسی آذربایجان ایفا کرد و آرا و افکارش همچنان مورد توجه مورخان اندیشه است. مقاله دوم به انقلاب روسیه و فرآیند شوراییگردانی در شمال قفقاز میپردازد، منطقهای که تحت تأثیر مستقیم موج انقلاب قرار گرفت و الگوهای نوینی از سازمان سیاسی و اجتماعی را تجربه کرد. این پژوهش نشان میدهد چگونه اندیشههای انقلابی در میان اقوام قفقاز نفوذ یافت و به شکلگیری ساختارهای شورایی انجامید. مقاله سوم نقش حزب داشناکتسوتیون در جمهوری ارمنستان را بررسی میکند، حزبی که در سالهای کوتاه استقلال ارمنستان سهمی تعیینکننده در هدایت سیاست داخلی و خارجی این کشور داشت و گرچه با چالشهای فراوانی مواجه بود، اما کوشید دولت نوپای ارمنستان را سامان دهد. مقاله چهارم با عنوان «چهار یادبود در تاریخ جمهوری آذربایجان» رویدادهایی را بازگو میکند که سرنوشت جمهوری آذربایجان را رقم زدند و جایگاه آن را در تاریخ منطقه تثبیت کردند. در نهایت، مقاله پنجم با عنوان «واپسین تلاش: مذاکرات داشناکها و بلشویکها در ریگا، 1921» روایتگر یکی از آخرین کوششهای رهبران سیاسی قفقاز برای حفظ استقلال و مذاکره با قدرتی است که بهزودی بر منطقه سیطره یافت.
این کتاب در 471 صفحه و به صورت جلد سخت منتشر شده و در انتهای آن فهرست اعلامی دقیق آمده است که پژوهشگران را در یافتن نامها، مکانها و مفاهیم یاری میکند. اهمیت این مجموعه در آن است که برای نخستین بار با رویکردی جامع و چندجانبه، تلاشهای ملتهای قفقاز برای استقلال و تثبیت هویت سیاسی خود به بحث گذاشته شده است. نویسندگان هر مقاله با بهرهگیری از منابع معتبر و اسناد تاریخی، از منظرهای متفاوت به تحلیل این رویدادها پرداختهاند و کوشیدهاند تصویری چندلایه از این دوره پرتلاطم ارائه دهند. انقلاب روسیه و پیامدهای آن نه تنها ساختار سیاسی منطقه بلکه بنیادهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی قفقاز را دگرگون ساخت و همین امر سبب شد تا مقالات کتاب از سطح بررسی صرفاً سیاسی فراتر رفته و ابعاد عمیقتر این تحولات را نیز آشکار کنند.
خواندن این اثر برای پژوهشگران تاریخ معاصر، دانشجویان علوم سیاسی، متخصصان روابط بینالملل و علاقهمندان به تاریخ منطقه بسیار سودمند است. علاوه بر این، کتاب میتواند برای کسانی که در پی شناخت ریشههای تاریخی مناقشات کنونی میان ارمنستان و آذربایجان و نیز نقش قدرتهای خارجی در این منطقه هستند، مرجعی ارزشمند به شمار آید. یکی از برجستهترین ویژگیهای مجموعه، پرداختن به نقش جریانهای فکری، احزاب سیاسی و شخصیتهای تأثیرگذار است؛ از حزب داشناک گرفته تا بلشویکها و روشنفکرانی چون احمد آقا اوغلو که هر یک به نحوی سرنوشت ملتهای قفقاز را شکل دادند. اتکای پژوهشها بر اسناد و مدارک اصیل و معتبر، ارزش علمی و پژوهشی کتاب را دوچندان کرده و آن را از آثاری صرفاً روایی متمایز ساخته است.
این کتاب نه تنها به بازگویی تاریخ گذشته میپردازد، بلکه زمینه درک بهتر شرایط کنونی منطقه را نیز فراهم میسازد. آنچه در سالهای بین 1917 تا اوایل دهه 1920 در قفقاز روی داد، میراثی سیاسی و فرهنگی برجای گذاشت که هنوز هم در روابط میان ملتها و دولتهای این منطقه بازتاب دارد. بنابراین، مطالعه این مجموعه فرصتی است برای بازاندیشی در تاریخ و یافتن سرنخهایی از ریشههای بحرانها و مناقشات امروز. این اثر نشان میدهد که استقلال کوتاهمدت جمهوریهای قفقاز، هرچند در ظاهر ناکام ماند، اما بذر هویت سیاسی و ملی را در دل مردمان منطقه کاشت و همین میراث است که تا امروز الهامبخش تلاشهای ملتها برای حفظ هویت و جایگاهشان در عرصه بینالمللی باقی مانده است.